Chùa Bát Tràng (Kim Trúc Tự): Hồn Cốt Ngàn Năm Và Niềm Kiêu Hãnh Của Người Bát Tràng
- phong nguyen ngoc
- 15 thg 12, 2025
- 6 phút đọc
Lời Ngỏ: Tiếng Vọng Từ Đất, Lời Nhắn Từ Đá
Là người con sinh ra và lớn lên bên dòng Nhị Hà đỏ nặng phù sa, hít thở bầu không khí nồng đượm mùi đất nung và men gốm, với tôi, Bát Tràng không chỉ là một làng nghề hối hả những chuyến hàng xuôi ngược. Ẩn sâu trong sự nhộn nhịp của thương mại, của những lò gas rực lửa ngày đêm, quê hương tôi còn giữ lại cho mình một khoảng lặng linh thiêng, một chốn đi về cho tâm hồn. Đó chính là Chùa Bát Tràng – hay còn được gọi bằng cái tên chữ đầy thanh tao: Kim Trúc Tự.Mỗi khi ai đó hỏi tôi về địa điểm đáng tự hào nhất của làng, ngoài những bình, những lọ, tôi thường dắt họ về Thôn 2, đứng trước cổng tam quan rêu phong, để nghe tiếng chuông chùa ngân vang và kể cho họ nghe câu chuyện về ngôi chùa cổ kính này.
Vị Thế Và Tên Gọi: Dấu Ấn Của Một Làng Nghề Văn Hiến
Ý nghĩa cái tên "Kim Trúc Tự"
Người làng tôi vẫn quen gọi chùa bằng cái tên mộc mạc: Chùa Bát Tràng. Cái tên gắn liền với địa danh, như một sự khẳng định sở hữu, sự gắn kết máu thịt giữa đạo pháp và dân tộc, giữa ngôi chùa và cộng đồng làng xã. Nhưng tôi đặc biệt yêu thích tên chữ của chùa: "Kim Trúc Tự".
"Trúc" là biểu tượng của người quân tử, của sự dẻo dai, kiên cường, thẳng thắn. "Kim" là vàng, là sự quý giá, bền vững. "Kim Trúc" gợi lên hình ảnh của những rặng tre trúc vàng óng ả, kiên cường trước gió bão, cũng giống như phẩm chất của người thợ gốm Bát Tràng: chịu thương chịu khó, qua lửa đỏ lò nung vẫn giữ được cốt cách thanh cao. Tên chùa như lời răn dạy, cũng là niềm hy vọng của cha ông gửi gắm lại cho con cháu muôn đời sau.
Tọa lạc nơi đất thiêng hướng Tây
Chùa nằm yên bình tại Thôn 2, làng Bát Tràng. Về mặt phong thủy, các cụ cao niên trong làng thường bảo thế đất của chùa rất đẹp. Chùa được xây dựng theo hướng Tây – hướng của Tây Phương Cực Lạc, hướng của sự giải thoát và an lạc trong triết lý nhà Phật.
Nhưng với người con Bát Tràng, hướng Tây còn là hướng nhìn ra dòng sông Hồng mênh mang. Sông Hồng không chỉ bồi đắp phù sa cho việc làm gốm, mà còn là con đường giao thương huyết mạch đưa gốm Bát Tràng đi khắp năm châu bốn biển. Ngôi chùa đứng đó, mặt hướng về sông như để trấn trạch, cầu mong sóng yên biển lặng cho những chuyến thuyền buôn, cầu mong sự bình an cho dân làng trước thiên nhiên khắc nghiệt.
Kiến Trúc Và Di Vật: Tuyệt Tác Của Những Đôi Bàn Tay Tài Hoa
Bước chân vào chùa, cảm giác đầu tiên ùa đến là sự thanh tịnh. Quần thể chùa được quy hoạch hài hòa bao gồm: chùa chính, nhà tổ, nhà mẫu, nhà khách, sân vườn và vườn tháp. Mỗi hạng mục đều mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống Bắc Bộ. Tuy nhiên, điều khiến tôi – và bất cứ người con Bát Tràng nào – cũng phải "ngả mũ" kính phục chính là hệ thống di vật độc đáo tại đây.
Những Cột Đá Độc Bản – Báu Vật Của Làng
Nếu như gốm sứ là niềm tự hào của đất, thì tại Kim Trúc Tự, đá lại cất lên tiếng nói của lịch sử. Chùa Bát Tràng hiện còn lưu giữ hệ thống di vật phong phú đa dạng về số lượng, chất liệu, nhưng tiêu biểu và đặc sắc nhất phải kể đến hệ thống cột đá tại nhà tiền đường và hành lang.
Khác với những ngôi chùa thường thấy sử dụng cột gỗ lim, cha ông chúng tôi ngày xưa đã kỳ công sử dụng đá. Hãy tưởng tượng, vào cái thời công nghệ chưa phát triển, làm sao để vận chuyển và chế tác những khối đá nặng hàng tấn ấy? Đó là minh chứng cho sức mạnh đoàn kết và sự tài hoa tuyệt đỉnh.
Nghệ thuật chạm khắc tinh xảo
Từ những phiến đá nguyên khối xù xì, qua bàn tay của các nghệ nhân xưa, chúng đã hóa thân thành những cột đá vững chãi hình vuông. Tại sao lại là hình vuông mà không phải hình tròn? Có lẽ nó tượng trưng cho đất (trời tròn đất vuông), cho sự vững chãi, cương trực.
Trên mỗi cạnh của cột đá đều được đục các gờ nối tỉ mỉ và chạm khắc các câu đối chữ Hán. Từng nét chữ chân phương, bay bổng như rồng múa phượng bay được khắc sâu vào đá, thách thức thời gian và tuế nguyệt.
Dấu ấn thời gian: Có những phiến đá cổ, một mặt khắc nổi ba chữ Hán là tên chùa, mặt khác khắc dòng đề niên đại. Đây chính là "chứng minh thư" xác thực nhất về lịch sử lâu đời của ngôi chùa.
Hoa văn trang trí: Diềm của phiến đá được trang trí hoa lá cách điệu. Những đường nét mềm mại uốn lượn trên chất liệu đá cứng nhắc đã cho thấy trình độ thẩm mỹ rất cao của người xưa.
Đây là di vật đặc trưng, riêng có của chùa Bát Tràng mà hiếm ngôi chùa nào trong vùng có được. Nó khẳng định rằng, người Bát Tràng không chỉ giỏi vuốt đất, nặn gốm, mà còn giỏi cả những nghề thủ công tinh xảo khác như chạm đá, điêu khắc.
Sự Ghi Nhận Của Lịch Sử Và Sự Tiếp Nối Của Hiện Tại
Danh hiệu Di tích Lịch sử - Nghệ thuật (2002)
Niềm tự hào của chúng tôi càng được củng cố khi vào năm 2002, UBND thành phố Hà Nội đã ra quyết định xếp hạng chùa Bát Tràng (chùa Kim Trúc) là di tích Lịch sử - Nghệ thuật.
Tấm bằng xếp hạng không chỉ là tờ giấy chứng nhận, mà là sự tri ân của nhà nước đối với công lao gìn giữ di sản của bao thế hệ người dân thôn Bát Tràng. Nó khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật của ngôi chùa đã vượt ra khỏi lũy tre làng để trở thành tài sản chung của quốc gia, của thủ đô ngàn năm văn hiến.
Diện mạo mới từ đợt trùng tu năm 2021
Thời gian trôi đi, nắng mưa mài mòn, ngôi chùa cũng không tránh khỏi quy luật của hư hoại. Nhưng người Bát Tràng không để di sản của tổ tiên xuống cấp. Năm 2021, một đợt đại trùng tu, tôn tạo đã được diễn ra.
Điều đáng nói ở đây là sự "đáp ứng nguyện vọng của nhân dân địa phương". Kinh phí, công sức không chỉ đến từ ngân sách, mà còn đến từ sự đóng góp của từng người con Bát Tràng, dù đang sống ở làng hay đang lập nghiệp phương xa. Ai cũng muốn góp một viên gạch, một chút tâm sức để làm đẹp cho ngôi nhà tâm linh chung.
Giờ đây, Chùa Bát Tràng hiện lên khang trang, tố hảo nhưng vẫn giữ được nét cổ kính, trang nghiêm vốn có. Những cột đá vẫn đứng đó, nay được tôn thêm vẻ đẹp bởi không gian thoáng đãng, sạch đẹp hơn.
Lời Kết: Điểm Hẹn Của Văn Hóa Và Du Lịch
Hơn cả một điểm tham quan
Ngày nay, du khách thập phương nườm nượp đổ về Bát Tràng để mua sắm gốm sứ, để trải nghiệm vuốt nặn. Nhưng tôi luôn muốn nhắn nhủ với họ rằng: Hãy đi sâu vào trong làng, ghé thăm Chùa Bát Tràng.
Đến đây, không chỉ để vãn cảnh, lễ Phật cầu an, mà còn để chiêm ngưỡng những tác phẩm nghệ thuật bằng đá "độc nhất vô nhị". Đây là một trong những địa chỉ thu hút du khách khi tới tham quan Điểm du lịch Bát Tràng, là mảnh ghép không thể thiếu để hiểu trọn vẹn về văn hóa và con người nơi đây.
Tự hào người con Bát Tràng
Viết về Chùa Bát Tràng - Kim Trúc Tự, lòng tôi lại trào dâng một cảm xúc khó tả. Đó là sự biết ơn quá khứ, là trách nhiệm với hiện tại và niềm tin vào tương lai. Ngôi chùa như một mỏ neo, giữ cho tâm hồn người thợ gốm luôn tĩnh tại giữa dòng đời biến động, để rồi từ đôi bàn tay ấy, những tác phẩm gốm tinh hoa lại tiếp tục ra đời, làm đẹp cho đời.
Nếu có dịp ghé thăm Bát Tràng, mời bạn hãy một lần bước qua cổng Kim Trúc Tự, chạm tay vào những cột đá mát lạnh, để nghe hồn xưa vọng về, để thấy yêu thêm mảnh đất và con người Việt Nam.
Bình luận